quản lý tòa nhà

Đến nay, Hội đồng Cây Di sản Việt Nam (thuộc VACNE) đã thẩm định, xét duyệt và công nhận hơn 7.000 cây và hàng trăm quần thể cây cổ thụ trên cả nước là Cây Di Sản Việt Nam. Trong đó, có 3 quần thể chè Shan tuyết cổ thụ tại các tỉnh Điện Biên (thôn Sín Chải và Hấu Chua, xã Sín Chải, huyện Tủa Chùa), tỉnh Sơn La (huyện Vân Hồ) và tỉnh Hà Giang (quần thể 1.324 cây trên địa bàn 5 huyện Bắc Quang, Hoàng Su Phì, Quang Bình, Vị Xuyên và Xín Mần). Ngoài ra, cây chè Shan tuyết còn phân bố ở các tỉnh  Bắc Kạn, Lào Cai, Yên Bái, nơi sinh sống của các dân tộc Tày, Dao, Mông. Trong 6 vùng này thì Sơn La và Yên Bái là nơi được ghi nhận có loại chè Shan tuyết nổi tiếng nhất, chất lượng tốt nhất.

Ở Suối Giàng (Yên Bái, có rừng chè Shan tuyết cổ thụ với hơn 8000 cây, ở độ cao 1500m. Trong đó, khoảng 400 cây được công nhận là Cây Di Sản). Ở Tà Xùa (Sơn La, cũng có rừng chè Shan tuyết ở độ cao 1800m), nước chè Shan tuyết có hương vị rất đặc trưng mà không một loại chè nào có được. Ở Tây Côn Lĩnh (Hà Giang), nước chè Shan tuyết có màu đậm, vị ngọt hậu kéo dài, không chát nhiều như 2 loại chè nói trên. Đây là 3 vùng khai thác và chế biến chè Shan tuyết hiệu quả nhất.

Quần thể chè Shan tuyết cổ thụ ở Việt Nam đã xuất hiện từ thời xa xưa ở vùng núi cao Tây Bắc, phát triển hoàn toàn tự nhiên, nơi quanh năm có khí hậu lạnh và sương mù bao phủ, trên độ cao từ 800-1000m (có nơi dến 2000m) so với mực nước biển, có tuổi thọ vài trăm năm hoặc lâu hơn nữa. Không ai biết các “Cụ Chè” có ở nước ta từ bao giờ. Sự chênh lệch về nhiệt độ giữa ngày và đêm lớn và điều kiện thổ nhưỡng, đã tạo ra loại chè có hương vị và chất lượng cao, được mệnh danh là “Đệ nhất Chè Việt”. Những cây chè cổ thụ này mọc hoang trên núi cao, người dân không sử dụng bất cứ một loại thuốc trừ sâu hay phân bón hóa học nào nên được xem là chè siêu sạch.

Cây Chè xanh (tên khoa học là Camellia sinensis (L.) Ktze., họ Chè -Theaceae) nếu được trồng ở các vùng đất khác nhau, với điều kiện khí hậu và môi trường sống khác nhau, thì nước chè cũng có hương vị khác nhau. Về khoa học phân loại thực vật, chè Shan tuyết tuy cùng họ, cùng loài với cây Chè xanh, nhưng khác ở cấp phân loại dưới loài (var. assamica (Mast.) Kitamura), lại sống trong điều kiện thiên nhiên và môi trường khắc nghiệt, nên cho ra loại chè có hương vị đặc biệt là điều tất nhiên.

Hình 1: Cây chè Shan tuyết cổ thụ ở Sùng Đô, Yên Bái (nguồn: Internet) - Hình 2: Hoa chè Shan tuyết (nguồn: Internet)

Theo cách gọi của người dân bản địa, tên cây chè Shan tuyết có từ ‘Shan’ nghĩa là ‘sơn’ (núi), ‘Tuyết’ để chỉ những búp chè có lớp lông tơ trắng như tuyết bao phủ bên ngoài. Với đặc điểm này nên người dân còn gọi tắt là Chè tuyết hay Trà tuyết. Lá chè dày, dưới mặt lá có một lớp lông tơ mịn, màu trắng. Chè Shan tuyết có mùi thơm dịu, nước chè vàng sánh, màu mật ong, được chế biến theo phương pháp thủ công của người dân tộc. 

Đặc biệt, nước chè Shan tuyết Tà Xùa (huyện Bắc Yên - Sơn La) lại có vị chát rất thanh và dư vị ngọt kéo dài, không chỉ được những người uống chè lâu năm ưa chuộng, mà còn được công chúng trong và ngoài nước đánh giá cao. Chè Shan Tuyết là “đặc sản của Việt Nam”, thuộc nhóm 6 loại chè ngon nhất thế giới.

Hái chè phải trèo hẳn lên cây để hái. Lá chè dài 7-16cm, rộng 3-5,5cm, chóp lá nhọn. Hoa có 5-7 cánh màu trắng, nhị nhiều màu vàng, bầu có 3-5 lá noãn, vòi nhụy 3, rời ở đỉnh. Mùi thơm nhẹ đặc trưng. Quả nang rộng 3-4cm.

Thời gian thu hái chè Shan tuyết cổ thụ kéo dài đến 3 tháng, dài hơn nhiều so với thời gian 20-25 ngày của cây chè xanh thường được trồng. Chè vụ đông và vụ xuân cho hương tốt nhất, còn chè vụ thu lại cho vị đậm đà nhất.

Thành phần hóa học: Theo các nhà khoa học, chè Shan tuyết chứa hợp chất EGCG (Epi Gallo Catechin Galat) là một polyphenol, có tác dụng chống oxy hóa mạnh, loại bỏ gốc tự do, làm giảm nếp nhăn và các biểu hiện của sự lão hóa. Ngoài ra, chè còn có các hoạt chất khác như theophylin, theobromin, theanin, xanthin, cafein, vitamin C, B­₂, chất khoáng và một lượng nhỏ tinh dầu.

Công dụng: Cây chè Shan Tuyết cổ thụ mọc ở vùng núi cao, hấp thụ những tinh hoa của đất trời, nên nước chè không chỉ có hương vị khiến người ta nhớ mãi không quên mà còn có những công dụng tuyệt vời đối với sức khỏe. Từ xa sưa, lá chè được coi là thuốc trước khi là thức uống. Theo Y học cổ truyền, nước chè này có vị đắng nhẹ và hơi chát, tính mát; vào kinh can, thận; có tác dụng thanh nhiệt, giải độc, sinh tân, chỉ khát, tiêu thực và lợi tiểu. Nước chè đặc còn được dùng để rửa vết thương, chữa lở loét.   

Theo nghiên cứu của các nhà khoa học Nhật Bản, tác dụng chống lão hóa của chất polyphenol trong chè mạnh gấp 18 lần vitamin E. Khả năng chống oxy hóa giúp ngăn chặn nguyên nhân dẫn đến hiện tượng lão hóa của cơ thể, cũng như các bệnh mạn tính, trong đó có ung thư. Nhiều bằng chứng khoa học đã chỉ ra rằng, chất EGCG (loại polyphenol chủ chốt trong chè) có khả năng ngăn ngừa bệnh ung thư, hiệu quả nhất với ung thư tuyến tiền liệt, ung thư gan, ung thư thận và ung thư vú. 

Ở Nhật Bản, nhiều thập kỷ sau sự cố 2 thành phố Hiroshima và Nagasaki bị bom nguyên tử của Mỹ (tháng 8/1945), số liệu từ Cục thống kê của Nhật đã chỉ ra rằng, những nạn nhân của bom nguyên tử có tỷ lệ mắc bệnh ung thư thấp nhất chính là những người hay uống nước chè.

Với những lợi ích cho sức khỏe mà chè này mang lại, chè Shan tuyết cổ thụ đã trở thành một sản phẩm được ưa chuộng trên thị trường chè Việt Nam. Khách hàng không chỉ yêu thích vị thơm ngon đặc trưng mà còn đánh giá cao giá trị dinh dưỡng của nó.

Thay lời kết: Để tăng thêm giá trị khoa học và kinh tế của chè Shan tuyết, các nhà khoa học Việt Nam nên kiểm chứng lại các công dụng và nghiên cứu bổ sung các tác dụng sinh học của loại chè này. Đồng thời, cần xây dựng tiêu chuẩn khoa học và đăng ký thương hiệu “Chè Shan tuyết Việt Nam” trên thị trường Quốc tế.

TSKH. Trần Công Khánh