Việt Nam đang sở hữu những bảo vật mà có lẽ nhiều người chưa nhận ra: là những cây chè rừng nguyên sinh, những cây chè shan tuyết cổ thụ hàng trăm năm tuổi.
Từ 5 tuổi, tôi đã theo bố mẹ học và tiếp cận với cây trà, với nghề làm trà. Nhà chúng tôi có 4 ha trồng trà công nghiệp để sản xuất Đông Phương Mỹ Nhân ở Miêu Lật, Đài Loan. Tôi năm nay 70 tuổi và có cuộc sống đầy đủ tiện nghi ở quê mình. Nhưng từ năm 2011, khi chạm vào cây trà cổ thụ đầu tiên ở vùng núi phía Bắc Việt Nam, tôi đã chọn gắn bó phần đời còn lại với mảnh đất này, kết hợp bà con dân bản tìm hiểu những loại trà, giống trà, vùng trà, thu hái về sản xuất thử nghiệm tại xưởng. Hễ nghe ai nói ở đâu có cây trà cổ thụ là tôi lại băng rừng vượt núi đi xem. Mỗi lần gặp những cây trà thân to hai - ba người ôm, áng chừng phải ngàn năm tuổi, tôi lại thêm một lần ngỡ ngàng với cây trà Việt.
Tôi rất muốn tâm sự điều này với người yêu trà Việt Nam, từ kinh nghiệm 15 năm nghiên cứu trà ở đây, và từ truyền thống làm trà qua sáu thế hệ gia đình chúng tôi: trà cổ thụ xứng đáng là bảo vật vô giá của đất nước Việt Nam.
Mỗi cây trà cổ thụ, trà rừng nguyên sinh đều gắn với hệ sinh thái riêng, nơi đó có rêu, địa y, phong lan và vô số thảm thực vật trên đó. Chỉ phun một chút thuốc thôi cũng không bao giờ có được sinh thái hoàn hảo như vậy. Trà phẩm vì thế trước hết tuyệt đối tinh khiết. Quan trọng hơn, trà được chế biến từ cây cổ thụ có hàm lượng nội chất vượt trội so với trà trồng công nghiệp, theo mọi nghiên cứu khoa học. Trong lịch sử 3.000 năm trước, lá trà được coi là thuốc trước khi là thức uống. Trà cổ thụ với nội chất của mình có tác dụng tuyệt vời đối với huyết áp, mỡ máu, tiêu hóa, béo phì, tim mạch và phòng chống ung thư.
Tỉnh Vân Nam Trung Quốc và tỉnh Tuyên Quang (bao gồm Hà Giang cũ) Việt Nam là hai vùng trà cổ thụ lớn. Tôi đã nhiều lần qua lại giữa hai vùng này và muốn nói, xét về độ nguyên sinh và giá trị sinh học, vùng trà cổ thụ ở Hoàng Su Phì không hề kém cạnh so với những vùng trà nổi tiếng ở Vân Nam. Vậy mà trà của Việt Nam đang chỉ được bán với giá bằng một phần chục, thậm chí một phần trăm so với họ.
Nhưng lãng phí lớn nhất là một bộ phận người dân chưa biết hết tới giá trị và chưa có ý thức bảo vệ cây trà. Tháng 10 năm 2025, người dân chặt mất hai cây chè rừng nguyên sinh ngàn năm tuổi ở Hoàng Su Phì. Tháng 12, hai cây chè shan tuyết cổ thụ trên năm trăm năm cũng bị chặt để lấy "củi".
Đau xót quá!
Nếu cứ chặt thế này, 5 năm nữa, Việt Nam không còn măng trà để uống. Loại măng này chỉ mọc ở cây trà rừng nguyên sinh và là loại trà đứng thượng hạng theo ghi chép của Lục Vũ trong sách Trà Kinh.
Trung Quốc quản lý và bảo vệ cây trà cổ thụ bằng cả bốn trụ cột: pháp luật, cộng đồng, khoa học và thị trường. Về pháp luật, cây trà cổ thụ được coi là tài nguyên nông nghiệp đặc hữu, một số khu vực được quản lý như di sản quốc gia nên cấm tuyệt đối việc chặt cây, phun thuốc, cải tạo. Tại các vùng trọng điểm ở Vân Nam, từng cây được đánh số, định vị GPS, trên ba trăm tuổi đã xếp vào hạng phải bảo tồn cao cấp, trên tám trăm tuổi là di sản sống.
Đối với cây trà cổ thụ, Nhà nước cũng không trực tiếp thu hái mà giao quyền cho người dân bản địa. Mỗi gia đình có quyền khai thác truyền đời, miễn không chặt phá cây. Một nhà làm hỏng cây là mất quyền thu hái và cả bàn làng đều bị phạt. Nếu chặt cây sẽ bị xử lý hình sự. Giá thị trường của trà cổ thụ thường cao gấp mười tới một trăm lần trà được trồng công nghiệp, nên cũng là động lực lớn để người dân bằng mọi cách giữ cây trà.
Việt Nam hiện nay có nhiều vùng trà cổ thụ, trà rừng. Chỉ có bà con người dân tộc mới biết từng cây ở đâu trong rừng. Có những vùng cao quá còn chưa ai leo tới để thu hái. Có những cây còn chưa được tìm thấy. Tôi trao đổi với một vài người bạn hiểu trà và thống nhất gợi ý Việt Nam phải bảo vệ bằng mọi cách bảo vật trà cổ thụ của mình. Nhà nước, chính quyền địa phương có thể tổ chức và khuyến khích, để bà con dân tộc tìm kiếm, định vị và đánh số từng cây. Người tìm thấy là người được quyền khai thác và có nghĩa vụ bảo vệ. Giao quyền rõ ràng mới tránh tình trạng "cha chung không ai khóc", chặt phá như đã và đang xảy ra.
Tôi rất muốn nhà nước thực sự coi cây trà rừng là di sản sống, di sản Quốc gia, chứ không chỉ là cây nguyên liệu để khai thác. Chúng ta có thể trồng mới 1.000 cây chè công nghiệp ngay lập tức, nhưng không thể trồng được dù chỉ một cây trà cổ thụ vài trăm năm tuổi. Cấm tuyệt đối chặt phá, định danh từng cây di sản, giao cho hộ dân quản lý và quy định về tiêu chuẩn thu hoạch là các giải pháp bảo vệ tài sản quý này.
Tôi được nghe bà con chặt cây trà rừng để lấy củi, đun nấu. Làm như thế, có khác nào chúng ta tự "đốt thành tro" phân khúc trà đặc sản, trà thượng hảo hạng. Đây chính là phân khúc mang lại lợi ích kinh tế tốt cho ngành trà và đất nước.
Từ Quốc An