quản lý tòa nhà

Nguồn tài nguyên bị “bỏ quên” nhưng đầy tiềm năng

Việt Nam hiện là một trong những quốc gia sản xuất và xuất khẩu lúa gạo lớn nhất thế giới, với sản lượng rơm rạ ước tính khoảng 45–50 triệu tấn mỗi năm, tập trung chủ yếu tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) và Đồng bằng sông Hồng (ĐBSH). Tuy nhiên, đến nay chỉ khoảng 18% lượng rơm rạ được tận thu và xử lý đúng cách, trong khi gần 80% còn lại bị đốt trực tiếp ngoài đồng hoặc bỏ lãng phí, gây ô nhiễm không khí, phát thải khí nhà kính và ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường sống.

Theo ông Nguyễn Duy Bình, Giám đốc Công ty Cổ phần Vệ sinh môi trường Lam Sơn (Thanh Hóa), rơm rạ lâu nay vẫn bị xem là phế phẩm trong sản xuất nông nghiệp, trong khi đây lại là nguồn sinh khối dồi dào. “Rơm rạ từ sản xuất lúa nước nếu bị đốt trực tiếp sẽ tạo ra lượng lớn khí nhà kính, bụi mịn và khói độc. Vì vậy, xử lý rơm rạ đúng cách không chỉ là bài toán môi trường mà còn là cơ hội phát triển kinh tế tuần hoàn”, ông Bình nhấn mạnh.

Từ thực tế đó, mô hình sản xuất viên nén sinh khối từ rơm rạ được xem là giải pháp khả thi, giúp biến phế phẩm thành sản phẩm có giá trị, thay thế một phần nhiên liệu hóa thạch và mở ra sinh kế mới cho nông dân, doanh nghiệp nông thôn.

Ông Nguyễn Duy Bình - Giám đốc Công ty Cổ phần Vệ sinh môi trường Lam Sơn (Thanh Hóa)

Quy trình khoa học – chìa khóa tạo giá trị

Không đơn thuần là nghiền và ép rơm khô, quy trình sản xuất viên nén sinh khối đòi hỏi xử lý khoa học qua nhiều công đoạn: thu gom rơm rạ tại ruộng hoặc điểm tập kết; xử lý vi sinh nhằm thúc đẩy phân hủy tự nhiên, giảm độ ẩm và độc tính; sau đó nghiền và ép viên dưới áp lực cao để tạo ra sản phẩm đồng nhất, dễ vận chuyển và bảo quản.

Ông Nguyễn Duy Bình lý giải, rơm rạ chứa khoảng 70% xenlulo và 16% lignin, những thành phần nếu không xử lý đúng sẽ phát sinh nhiều khói độc và bụi mịn khi đốt. Việc bổ sung vi sinh trong quá trình sản xuất giúp rơm rạ mủn đều, hòa trộn tốt và giảm đáng kể lượng phát thải khi sử dụng. “Đây chính là bước quan trọng để biến phế phẩm nông nghiệp thành nguồn năng lượng sạch”, ông Bình cho biết.

Viên nén sinh khối từ rơm rạ có thể được sử dụng linh hoạt trong công nghiệp, hộ gia đình, lò hơi…, với lượng phát thải thấp hơn so với than đá hoặc dầu FO/DO, góp phần giảm phát thải CO₂, CH₄ và các khí gây hiệu ứng nhà kính.

Lợi ích kinh tế – môi trường – xã hội rõ nét

Thay vì đốt bỏ, người dân có thể thu gom rơm rạ bán cho các cơ sở sản xuất viên nén sinh khối, tạo thêm nguồn thu nhập sau mỗi vụ mùa. Tại nhiều địa phương, mô hình này đã cho thấy hiệu quả tích cực. Điển hình như ở Ninh Bình, việc thu gom rơm rạ sau thu hoạch giúp giảm tới 80% tình trạng đốt rơm ngoài đồng, đồng thời mang lại thu nhập khoảng 1,5–2 triệu đồng/ha cho nông dân.

Ở góc độ thị trường, năm 2024 Việt Nam đã xuất khẩu hơn 6 triệu tấn viên nén sinh khối, với giá trị gần 805 triệu USD. Điều này cho thấy tiềm năng lớn của ngành sinh khối, trong đó rơm rạ hoàn toàn có thể trở thành nguồn nguyên liệu quan trọng, giúp doanh nghiệp giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu.

Không chỉ mang lại lợi ích kinh tế, mô hình viên nén sinh khối còn tạo ra chuỗi việc làm mới tại nông thôn, từ thu gom, vận chuyển đến sản xuất, đóng gói và phân phối. Qua đó góp phần nâng cao sinh kế, thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương và giảm áp lực nhập khẩu năng lượng.

Về môi trường, việc hạn chế đốt rơm rạ giúp giảm đáng kể bụi mịn PM2.5, PM10 và các khí độc – nguyên nhân gây ô nhiễm không khí nghiêm trọng tại nhiều địa phương trong mùa gặt. Nhờ được xử lý vi sinh và ép chặt, viên nén sinh khối khi đốt phát thải thấp hơn nhiều so với rơm rạ thô hoặc nhiên liệu truyền thống, góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng và hướng tới mục tiêu Net Zero vào năm 2050.

Rơm rạ được thu gom tại xưởng sản xuất viên nén ở Đồng Tháp

Đa dạng hóa sản phẩm, mở rộng sinh kế

Bên cạnh sản xuất viên nén sinh khối, nhiều doanh nghiệp đang nghiên cứu đa dạng hóa các sản phẩm từ rơm rạ. Ông Phạm Văn Thoan, Phó Tổng Giám đốc Công ty Gia Bình Hồng Ngự (Đồng Tháp) cho biết, ngoài viên nén, rơm rạ còn được phối trộn với rác hữu cơ để sản xuất phân bón, nuôi trùn quế, làm thức ăn cho gia súc hoặc trồng nấm.

Theo ông Thoan, nhiều doanh nghiệp môi trường tại Đồng Tháp đang cùng hưởng ứng mô hình này, từng bước hình thành chuỗi giá trị tuần hoàn xanh trong nông nghiệp. Việc tận dụng rơm rạ không chỉ giúp đa dạng hóa nguồn thu cho nông dân mà còn góp phần giảm sử dụng phân bón hóa học, hạn chế ô nhiễm đất và nước.

Ông Phạm Văn Thoan - Phó Tổng Giám đốc Công ty Gia Bình Hồng Ngự (Đồng Tháp)

Cần thêm chính sách để nhân rộng mô hình

Dù đạt được những kết quả ban đầu, mô hình sản xuất viên nén sinh khối từ rơm rạ vẫn đối mặt với không ít thách thức, đặc biệt là thay đổi tập quán canh tác của người dân và chi phí đầu tư ban đầu cho hệ thống thiết bị, xử lý vi sinh và kho bãi đạt chuẩn.

Theo các chuyên gia, để mô hình phát triển bền vững, cần có chính sách hỗ trợ đồng bộ từ vốn đầu tư, ưu đãi thuế đến mở rộng thị trường tiêu thụ trong nước và xuất khẩu. Đồng thời, công tác truyền thông, đào tạo thực hành cho nông dân cần được triển khai thường xuyên, nhằm thay đổi thói quen đốt rơm rạ sau thu hoạch.

Trên cơ sở đó, trong khuôn khổ Dự án “Giảm thiểu đốt ngoài trời và sử dụng hoá chất bảo vệ thực vật” dưới sự tài trợ của Bộ Môi trường, Thực phẩm và Nông thôn (Defra) thông qua Liên minh toàn cầu về sức khoẻ và ô nhiễm (GAHP), Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam (VACNE) đã phối hợp với Công ty Gia Bình Hồng Ngự triển khai thí điểm mô hình viên nén rơm rạ tại tỉnh Đồng Tháp, góp phần kiểm chứng hiệu quả kỹ thuật, kinh tế và môi trường, đồng thời tạo nền tảng để nhân rộng trong giai đoạn 2025–2035.

Dự án hỗ trợ mô hình sản xuất viên nén từ rơm rạ tại Đồng Tháp

Quy trình băm nhỏ, xử lý rơm rạ trước khi tạo ra viên nén

Viên nén sinh khối làm từ rơm rạ được sản xuất trực tiếp tại xưởng Đồng Tháp