Cây Mạch ba góc, còn gọi Tam giác mạch, lúa Mạch đen, Kiều mạch, Sèo (Lào Cai, Yên Bái), Chêz (tiếng Mông); tên khoa học là Fagopyrum esculentum Moench., họ Rau răm (Polygonaceae).
Các cánh đồng Mạch ba góc trở nên đẹp rực rỡ khi hoa nở. Những năm gần đây, các vùng trồng cây này là điểm đến ưa thích của du khách trẻ ở các thành phố, hay các tay săn ảnh nghệ thuật. Những khu du lịch như núi Hàm Rồng ở thị trấn Sa Pa (Lào Cai) cũng trồng trái vụ cây này vào thời gian xuân hè để thu hút khách du lịch đến thăm.
Hình 1: Ruộng Mạch ba góc (Nguồn: Internet)
Mạch ba góc là cây thảo, phân nhiều cành, cao từ 0,4-1,5m, trung bình khoảng 70cm, thân màu xanh lục hay đỏ, có bẹ chìa mỏng. Lá đơn, nguyên, mọc cách, phía dưới hình tim hay hình tam giác, đầu lá hơi nhọn, có cuống; lá phía trên giống hình mũi tên, không có cuống, gân lá hình chân vịt. Cụm hoa là chùm ở ngọn và nách lá. Hoa lưỡng tính, chỉ có một vòng bao hoa, khi mới nở có màu trắng, sau ngả màu hồng; nhị 8, nhuỵ có 3 vòi rời nhau. Bầu trên, có tuyến mật bao quanh. Quả khô có 3 góc, mặt cắt ngang có hình tam giác, ở đầu cuống quả còn tồn tại 5 mảnh của bao hoa, lớp vỏ quả ngoài màu nâu đen khi già, vỏ hạt màu trắng ngà. Hạt có nội nhũ bột lớn, phôi thẳng, hình lá xếp nếp.
Hình 2: Cây Mạch ba góc (Nguồn: Internet)
Cây Mạch ba góc chứa hợp chất rutinosid (7,92% trong lá, 4,15% trong hoa, 0,4% trong thân cây) và các chất quercetin, hyperin, tanin... Rutin hay rutosid là một loại vitamin P (không nhầm với vitamin PP). P là chữ đầu của từ Permeabilité (tiếng Pháp), có nghĩa là tính thấm, có tác dụng bảo vệ mao mạch, làm tăng sức bền và giảm tính thấm của mao mạch, làm cho thành mạch mềm dẻo và đàn hồi hơn, phòng ngừa nguy cơ bị vỡ mạch máu, gây xuất huyết não ở những người bị bệnh cao huyết áp. Chất rutin có trong nhiều loài thực vật, nhưng đáng chú ý nhất là nụ hoa cây Hòe (thường gọi là Hòe hoa) và cây Mạch ba góc.
Hình 3: Quả Mạch ba góc (Nguồn: Internet)
Mạch ba góc là cây lương thực của đồng bào các dân tộc ít người ở vùng núi cao phía Bắc. Ngọn non có thể làm rau ăn (lá nấu canh), hạt xay bột làm bánh, hay đồ chín làm món mèn mén (như mèn mén Ngô). Người dân các huyện Mường Khương, Bát Xát, Si Ma Cai, Bắc Hà (Lào Cai) và nhiều huyện vùng núi cao tỉnh Hà Giang, Cao Bằng thường trồng cây này để lấy hạt ăn thay Lúa, Ngô và cây xanh cho chăn nuôi gia súc (nuôi lợn). Người Mông ở Xín Mần còn trộn Mạch ba góc với Ngô để nấu rượu, tạo hương vị đặc biệt như rượu Cốc Pài (Xín Mần, Hà Giang), rượu đặc sản Bản Phố (Bắc Hà), Nậm Pung (Bát Xát), Mản Thẩn (Si Ma Cai), vv.
Cây Mạch ba góc còn được trồng ở một số nước thuộc Châu Âu, Trung Quốc, Nhật Bản để lấy lá, hoa chiết rutin (không thu quả). Nguyên liệu sau thu hái được sấy khô và bảo quản tránh ánh sáng, vì những hoạt chất trong cây dễ bị phá hủy khi để chỗ sáng.
Theo Đông y, Mạch ba góc có vị ngọt, tính mát, vào các kinh tỳ, vị và đại tràng; có tác dụng khai vị, hạ khí, tiêu tích. Dùng điều trị viêm ruột cấp, tràng vị tích trệ, tả, lỵ, mụn nhọt, lở loét ngoài da, ... Kinh nghiệm dân gian còn dùng trị khí hư ở phụ nữ: hạt Mạch ba góc sao vàng, tán bột mịn, ngày uống 3 lần, mỗi lần 5-12g; hoặc bột này trộn với lòng trắng trứng gà, hấp chín để ăn. Ở Trung Quốc, Mạch ba góc làm thành viên hoàn, dùng chữa tràng vị tích trệ, tiêu chảy lâu ngày không khỏi.
Có thể dùng từ 8-10g (lá), 12g (hoa) hãm hoặc sắc uống nhiều lần trong ngày. Để chữa các bệnh viêm ruột, lỵ, đường ruột bị tích trệ, dùng 10-15g nhân hạt tam giác mạch, sao vàng, nấu cháo ăn.
Hằng năm, cây Mạch ba góc có thể trồng 2 đợt: vụ xuân hè (trồng tháng 1-2, thu hoạch tháng 4-5) và vụ chính thu đông (sau khi thu hoạch Lúa, Ngô): gieo hạt tháng 8-9, thu hoạch tháng 11-12. Năng suất nói chung khoảng 50kg hạt/sào.
Ở nước ta hiện nay, người dân trồng Mạch ba góc chỉ để lấy hạt, phần cây xanh là một nguồn nguyên liệu có chứa rutin thì dùng nuôi gia súc, hoặc bỏ đi. Các nhà khoa học nên chú ý nghiên cứu quy trình tận thu nguồn rutin này để làm thuốc.
TSKH. Trần Công Khánh