Từ diễn đàn ASEAN: Đầu tư chống ngập và trách nhiệm với từng đồng thuế (Kinh nghiệm ASEAN về môi trường và phòng ngừa thảm họa, kì 3)
Tiền dành cho chống ngập mang theo mong mỏi của người dân về cuộc sống an toàn hơn qua mỗi mùa mưa bão. Tại CAFEO 44, trao đổi giữa các kỹ sư ASEAN đã chạm tới câu hỏi cần được trả lời bằng dữ liệu và trách nhiệm: ngân sách đầu tư lớn đã giúp giảm thiệt hại đến đâu, và chính phủ, cơ quan quản lý cần giải trình thế nào khi kết quả chưa đạt mục tiêu?
Khu phố từng ngập sâu nay nước rút nhanh hơn, đường giao thông vẫn bảo đảm cho xe cứu thương đi lại giữa đợt mưa lớn, bệnh viện duy trì hoạt động khi khu vực xung quanh bị chia cắt. Với người dân, đó là bớt đi những giờ lo lắng, tài sản dành dụm được gìn giữ, người bệnh được cứu chữa kịp thời. Hiệu quả đầu tư phòng ngừa thiên tai cần được nhìn từ chính những điều gần gũi ấy.
Tại phiên họp Nhóm công tác về Chuẩn bị ứng phó và Giảm nhẹ thảm họa trong khuôn khổ CAFEO 44 ở thành phố Bandung, Indonesia, mối quan hệ giữa ngân sách đầu tư và hiệu quả giảm thiệt hại đã được đặt ra trong phần thảo luận. Khi nguồn lực dành cho phòng chống ngập tăng lên mà thiệt hại vẫn tiếp diễn, cần tìm hiểu nguyên nhân ở đâu và điều gì phải được điều chỉnh.
Từ vấn đề này, cuộc trao đổi đề cập đến trách nhiệm giải trình của chính phủ, cơ quan quản lý và sự đóng góp của giới kỹ sư thông qua bản đồ nguy cơ, mô hình và dữ liệu khoa học. Điều đáng chú ý là vấn đề sử dụng ngân sách đã được đặt cạnh những phân tích chuyên môn về phòng ngừa thiên tai. Công trình được xây dựng bằng nguồn lực của xã hội cần được xem xét từ kết quả bảo vệ chính những cộng đồng đã đóng góp cho nguồn lực ấy.
Trước khi dành khoản ngân sách lớn cho dự án, cần có căn cứ để trả lời: công trình sẽ bảo vệ khu vực nào, trước mức độ thiên tai nào, dự kiến giảm được bao nhiêu thiệt hại và vì sao phương án ấy được lựa chọn? Hiệu quả tương lai chưa thể được chứng minh như kết quả đã xảy ra, nhưng phải được luận chứng bằng dữ liệu, so sánh các phương án và nêu rõ những rủi ro còn lại. Trạm bơm dù có công suất lớn vẫn phụ thuộc vào khả năng dẫn nước của hệ thống kênh, cống. Tuyến đê bảo vệ khu dân cư cũng cần đi kèm phương án tiêu thoát nước phía trong. Hiệu quả của từng hạng mục vì thế phải được xem xét trong hoạt động của cả hệ thống.
Cũng cần thận trọng với nhận định rằng còn ngập nghĩa là đầu tư chưa có tác dụng. Hai trận mưa xảy ra tại cùng địa điểm có thể khác nhau rất nhiều về cường độ và thời gian; mực nước sông và điều kiện triều cũng có thể khác. Khi đất trống, ao hồ bị thay thế bằng nhà cửa, đường sá, khả năng thấm và chứa nước sẽ thay đổi. Nhà cửa, hàng hóa và cơ sở sản xuất trong vùng tăng lên cũng khiến giá trị tài sản có thể bị thiệt hại lớn hơn trước.
Công trình có thể đã giúp giảm đáng kể tổn thất dù chưa loại bỏ hoàn toàn tình trạng ngập. Ngược lại, hoàn thành đúng tiến độ và vận hành đủ công suất chưa đủ để khẳng định đã đạt mục tiêu bảo vệ người dân. Đánh giá cần trả lời cả hai câu hỏi: thiệt hại thực tế ra sao và nếu không có công trình, thiệt hại có thể lớn hơn bao nhiêu.
Để trả lời những câu hỏi này, cần có dữ liệu. Mực nước ngập giảm được bao nhiêu, thời gian ngập rút ngắn như thế nào, bao nhiêu hộ dân bớt bị ảnh hưởng, giao thông và các dịch vụ thiết yếu được duy trì ra sao? Đối chiếu những thông tin này với điều kiện mưa, lũ, triều của từng đợt sẽ giúp đánh giá sát hơn hiệu quả đầu tư qua các mùa mưa.
Nếu kết quả chưa đạt mục tiêu, cần tiếp tục xác định nguyên nhân. Đó có thể là trận mưa vượt khả năng thiết kế, tuyến thoát nước chưa đồng bộ, công trình cần được bảo dưỡng hoặc điều kiện thực tế đã khác với tính toán ban đầu. Mỗi nguyên nhân đòi hỏi một cách xử lý. Có trường hợp cần bổ sung công trình, nhưng cũng có trường hợp phải ưu tiên khơi thông dòng chảy, điều chỉnh vận hành hoặc tăng cường phối hợp giữa các đơn vị.
Từ câu hỏi được nêu tại hội nghị, có thể nhìn rõ hơn ý nghĩa của trách nhiệm giải trình: chính phủ và các cơ quan có thẩm quyền cần làm rõ căn cứ quyết định đầu tư, kết quả đạt được và cách xử lý khi kết quả chưa như dự kiến. Trách nhiệm ấy cần được xác định theo thẩm quyền phê duyệt, phân bổ nguồn lực và tổ chức thực hiện, thay vì dừng ở lời giải thích chung rằng thiên tai diễn biến phức tạp. Với những việc cần khắc phục, phải xác định đơn vị thực hiện và thời hạn hoàn thành. Người dân cần biết sau mỗi lần đánh giá, điều gì sẽ được làm tốt hơn để họ bớt thiệt hại trong mùa mưa tới.
Giải trình cũng cần phân biệt giới hạn của công trình với những thiếu sót có thể tránh được. Nếu tác động thực tế vượt mức thiết kế, cần làm rõ mức bảo vệ đã lựa chọn và việc chuẩn bị cho phần rủi ro vượt mức ấy. Nếu điều kiện vẫn nằm trong phạm vi tính toán mà mục tiêu không đạt, cần xem xét từng khâu: khảo sát, thẩm định, thiết kế, thi công, bảo dưỡng và vận hành. Khi nguyên nhân được xác định rõ, trách nhiệm mới có địa chỉ và việc khắc phục mới đi đúng hướng.
Minh bạch có ý nghĩa ngay từ trước khi quyết định đầu tư. Những thông tin cốt lõi về mục tiêu bảo vệ, chi phí, lợi ích dự kiến, phương án thay thế và rủi ro còn lại cần được trình bày đủ rõ để giới chuyên môn và cộng đồng có thể góp ý, phản biện. Các ý kiến khác nhau cũng cần được xem xét và phản hồi có căn cứ. Khi công trình đi vào hoạt động, chính những mục tiêu đã công bố sẽ là cơ sở để đối chiếu kết quả qua từng mùa mưa.
Sự tham gia của người dân còn mang lại những thông tin mà hồ sơ kỹ thuật có thể chưa phản ánh đầy đủ: nước thường tràn vào từ đâu, khu vực nào bị chia cắt lâu, thiệt hại và khó khăn nào còn kéo dài sau khi nước rút. Kết hợp những ghi nhận ấy với dữ liệu mưa, mực nước, phạm vi và thời gian ngập, tình trạng vận hành sẽ giúp đánh giá sát thực tế hơn. Người dân cần có cơ hội tiếp cận thông tin, nêu câu hỏi và nhận được lời giải thích rõ ràng về những quyết định ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống của mình.
Việc đánh giá cũng cần vượt ra ngoài ranh giới từng dự án. Nước thoát khỏi khu vực được bảo vệ sẽ đi đâu, nơi tiếp nhận có đủ khả năng tiêu thoát hay không, các công trình lân cận có vận hành phối hợp được không? Những câu hỏi này đặc biệt quan trọng khi nhiều địa bàn cùng sử dụng một hệ thống sông, kênh và cửa thoát nước.
Giới kỹ sư có thể đóng góp trực tiếp vào công việc này. Bản đồ nguy cơ giúp xác định nơi cần ưu tiên; mô hình hỗ trợ so sánh các phương án; số liệu quan trắc giúp kiểm tra kết quả tính toán. Trách nhiệm chuyên môn đòi hỏi sự trung thực với dữ liệu, chỉ ra những điểm chưa đủ căn cứ và cảnh báo giới hạn của giải pháp được đề xuất. Khi công trình đi vào sử dụng, việc cùng đơn vị vận hành tìm hiểu những vướng mắc thực tế cũng giúp kiểm chứng và hoàn thiện các tính toán ban đầu.
Các phân tích kỹ thuật cần được trình bày để cả người quyết định và cộng đồng hiểu được cơ sở lựa chọn. Mô hình sử dụng những giả định nào, đã được kiểm tra bằng dữ liệu thực tế đến đâu, kết quả có thể thay đổi ra sao nếu điều kiện khác đi? Làm rõ những điều ấy giúp ý kiến chuyên môn có thể được kiểm tra, phản biện và sử dụng có trách nhiệm. Vai trò tư vấn, thẩm định của chuyên gia và thẩm quyền quyết định của cơ quan quản lý cần được phân định rõ; sự tham gia của giới chuyên môn không làm thay trách nhiệm giải trình của bên quyết định đầu tư.
Giá trị của những trao đổi tại CAFEO 44 còn ở chỗ mở ra đối thoại giữa chuyên môn kỹ thuật và trách nhiệm quản lý. Từ câu hỏi vì sao vẫn ngập, cuộc thảo luận gợi ra cách nhìn rộng hơn về dữ liệu, quyết định đầu tư và kết quả bảo vệ người dân. Những vấn đề ấy cần được trao đổi thẳng thắn, trên cơ sở khoa học và với tinh thần cùng tìm giải pháp, để kinh nghiệm của nước này có thể giúp nước khác tránh những hạn chế tương tự.
Với Việt Nam, đây là những gợi mở đáng tham khảo từ đồng nghiệp ASEAN. Mỗi quốc gia có điều kiện thiên tai, nguồn lực và cách tổ chức quản lý riêng, nhưng cùng chung mong muốn sử dụng hiệu quả ngân sách và bảo vệ cộng đồng. Trân trọng kinh nghiệm quốc tế cũng là trân trọng sự cởi mở của những đồng nghiệp sẵn lòng chia sẻ cả kết quả đạt được lẫn những điều còn trăn trở.
Hiệu quả phòng ngừa thường khó nhìn thấy hết, bởi phần thiệt hại được ngăn chặn không xuất hiện trong thống kê tổn thất. Đánh giá bằng dữ liệu vừa giúp phát hiện hạn chế, vừa ghi nhận đúng công sức của những người đã góp phần làm nên các công trình hiệu quả. Mỗi đồng thuế được sử dụng có trách nhiệm, mỗi ý kiến chuyên môn được lắng nghe và mỗi hạn chế được khắc phục đều có thể\
Ngân sách chống ngập mang theo niềm tin và sự đóng góp của người dân. Căn cứ đầu tư cần được minh bạch, kết quả phải được kiểm chứng; khi mục tiêu chưa đạt, trách nhiệm giải trình phải đi cùng nguyên nhân rõ ràng và biện pháp khắc phục.

Các đại biểu tại CAFEO 44 trao đổi thẳng thắn, cởi mở về hiệu quả sử dụng ngân sách phòng ngừa thiên tai và trách nhiệm giải trình trước người dân.

Các chuyên gia Nhóm công tác về Chuẩn bị ứng phó và Giảm nhẹ thảm họa trong khuôn khổ CAFEO 44