2/2/2026 2:36:00 PM

(VACNE) - Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong tư duy phát triển khi đặt bảo vệ môi trường ngang hàng với kinh tế và xã hội. Trong hành trình chuyển đổi xanh này, huy động nguồn lực từ khu vực tư nhân không còn là lựa chọn, mà trở thành yêu cầu tất yếu để giải quyết những thách thức môi trường cấp bách, bảo đảm sự phát triển bền vững cho đất nước.

Mở ra giai đoạn hành động quyết liệt, thực chất hơn

Trong nhiều giai đoạn phát triển trước đây, khi tiềm lực đất nước còn hạn chế, ưu tiên hàng đầu của chúng ta là thúc đẩy tăng trưởng kinh tế nhanh chóng để giải quyết các vấn đề an sinh cơ bản. Trong bối cảnh đó, môi trường thường được xem là lĩnh vực phải “điều chỉnh sau”, thậm chí chấp nhận những tổn thất nhất định để đổi lấy tốc độ phát triển. Đây là con đường nhiều quốc gia đang phát triển từng đi qua và Việt Nam cũng không ngoại lệ.

Một bãi thu gom rác thải nhựa để tái chế ở Lào Cai. Ảnh: Ngọc Hà

Tuy nhiên, thực tiễn khách quan đã chứng minh rằng mô hình phát triển dựa trên khai thác tối đa tài nguyên, coi nhẹ bảo vệ môi trường là lộ trình không thể kéo dài. Tình trạng ô nhiễm môi trường lan rộng, sự suy thoái nghiêm trọng của các hệ sinh thái và sự sụt giảm chất lượng sống đã trở thành những rào cản trực tiếp đối với sự phát triển bền vững. Hệ lụy không chỉ là gánh nặng chi phí xã hội gia tăng mà còn là những ảnh hưởng tiêu cực, lâu dài đến sức khỏe cộng đồng và an ninh môi trường quốc gia.

Nhận thức sâu sắc thực trạng đó, Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đã xác lập một tư duy lý luận mới mang tính đột phá: Phát triển kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường là trung tâm. Việc đặt bảo vệ môi trường ngang hàng với phát triển kinh tế và xã hội không chỉ phản ánh yêu cầu cấp bách từ thực tiễn mà còn thay đổi hoàn toàn cách tiếp cận: môi trường không còn là hệ quả phải chấp nhận sau phát triển, mà chính là điều kiện tiên quyết của phát triển. Đây là cơ sở chính trị quan trọng để mở ra một giai đoạn hành động quyết liệt, thực chất hơn, nơi môi trường trở thành nền tảng bền vững cho mọi hoạt động kinh tế - xã hội.

Bảo vệ môi trường phải là trách nhiệm của từng chủ thể

Nhìn lại lịch sử dân tộc, một quy luật xuyên suốt dẫn đến mọi thắng lợi của đất nước chính là việc huy động và phát huy sức mạnh tổng lực của Nhân dân. Việt Nam luôn coi Nhân dân là chủ thể trung tâm của mọi quá trình phát triển. Bài học này có ý nghĩa đặc biệt trong lĩnh vực bảo vệ môi trường - lĩnh vực gắn trực tiếp với đời sống hàng ngày của từng người dân, từng cộng đồng và hàng triệu cơ sở sản xuất.

Với quy mô dân số hơn 100 triệu người cùng hàng triệu cá nhân, doanh nghiệp, hoạt động của con người chính là nguồn phát sinh chủ yếu các vấn đề ô nhiễm. Do đó, mỗi cá nhân và doanh nghiệp vừa là đối tượng gây tác động, vừa phải là chủ thể chịu trách nhiệm. Nguyên tắc cần được quán triệt là: Chỉ được phép hoạt động khi đã bảo đảm đầy đủ và thực chất năng lực phòng ngừa, xử lý ô nhiễm. Đã đến lúc phải chấm dứt tư duy coi chi phí bảo vệ môi trường là "gánh nặng" cần cắt giảm để tối đa hóa lợi nhuận.

Thực tế cho thấy, không có ngân sách nhà nước nào đủ khả năng để duy trì lực lượng ứng phó môi trường bao phủ mọi ngõ ngách trên phạm vi toàn quốc. Việc đặt toàn bộ trách nhiệm này lên vai Nhà nước là thiếu tính khả thi và đi ngược lại nguyên tắc "người gây ô nhiễm phải trả giá".

Về phía doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs), đang đối mặt với những thách thức lớn từ việc đầu tư bảo đảm năng lực phòng ngừa, xử lý ô nhiễm và ứng phó sự cố môi trường theo quy định hiện hành. Chi phí không chỉ nằm ở đầu tư ban đầu, mà còn bao gồm vận hành, bảo dưỡng, thay thế vật tư, đào tạo và huấn luyện định kỳ.

Bên cạnh đó là rủi ro đầu tư không hiệu quả. Doanh nghiệp có thể mua sắm thiết bị không phù hợp, công nghệ lạc hậu, hoặc có thiết bị nhưng không vận hành thành thạo khi sự cố thực tế xảy ra. Hệ quả là chi phí bỏ ra lớn nhưng hiệu quả thấp, thậm chí không kiểm soát được sự cố.

Trong khi đó, lực lượng ứng phó sự cố cấp quốc gia không được tổ chức để cung cấp dịch vụ ứng cứu theo yêu cầu của doanh nghiệp. Ngay cả khi huy động được, các thủ tục hành chính phức tạp và thời gian kéo dài khiến việc ứng phó thường không kịp thời, làm gia tăng mức độ thiệt hại.

Cần thừa nhận và khuyến khích mô hình dịch vụ môi trường chuyên nghiệp

Nhằm triển khai Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, đưa bảo vệ môi trường vào vị trí trung tâm, cùng với phát triển kinh tế, xã hội, việc thu hút khu vực tư nhân tham gia bảo vệ môi trường thông qua các tổ chức dịch vụ môi trường chuyên nghiệp là yêu cầu tất yếu. Thông qua các tổ chức, doanh nghiệp dịch vụ môi trường chuyên nghiệp, các cơ sở sản xuất, kinh doanh có thể tuân thủ đầy đủ các quy định pháp luật về môi trường; giảm chi phí đầu tư, vận hành và huấn luyện so với việc tự tổ chức lực lượng; chủ động phòng ngừa nhờ được hỗ trợ kỹ thuật định kỳ; ứng phó hiệu quả sự cố nhờ lực lượng chuyên nghiệp, sẵn sàng huy động theo nguyên tắc từ bán kính gần nhất; bảo đảm năng lực thực tế thông qua bố trí thiết bị tại chỗ, bảo dưỡng định kỳ và tổ chức diễn tập thường xuyên.

Cách tiếp cận này giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực quản trị rủi ro môi trường, đồng thời giảm đáng kể gánh nặng ngân sách nhà nước, tăng cường năng lực ứng phó sự cố thực chất cho cơ sở và địa phương.

Cùng với việc mở rộng sự tham gia của khu vực tư nhân, cần đặc biệt lưu ý đến kiểm soát chất lượng và năng lực thực tế. Nếu không có cơ chế quản lý chặt chẽ sẽ xuất hiện những đơn vị không đủ năng lực nhưng vẫn tham gia cung cấp dịch vụ. Do đó, cần xây dựng hệ thống đánh giá, thẩm định và kiểm tra định kỳ đối với các tổ chức, doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực dịch vụ môi trường. Việc này phải bảo đảm công khai, minh bạch và gắn với trách nhiệm giải trình rõ ràng. Chỉ khi làm tốt điều này, việc thu hút khu vực tư nhân mới thực sự trở thành động lực quan trọng trong bảo vệ môi trường.

Để thu hút hiệu quả khu vực tư nhân tham gia bảo vệ môi trường, Quốc hội cần quan tâm hoàn thiện khuôn khổ pháp luật theo hướng thừa nhận và khuyến khích mô hình dịch vụ môi trường chuyên nghiệp. Đồng thời, xây dựng cơ chế đánh giá, thẩm định và kiểm tra định kỳ năng lực thực tế của các tổ chức, doanh nghiệp tham gia, bảo đảm công khai, minh bạch và trách nhiệm pháp lý rõ ràng. Cùng với đó, nghiên cứu các cơ chế khuyến khích phù hợp như ưu đãi thuế, tín dụng xanh, đưa chi phí dịch vụ môi trường đủ điều kiện vào chi phí hợp lý của doanh nghiệp; tăng cường giám sát việc thực thi pháp luật và kịp thời điều chỉnh các bất cập từ thực tiễn.

Phạm Văn Sơn, Tổng Thư ký VACNE (daibieunhandan.vn)

Lượt xem : 37