(VACNE) - Ngày 13/02/2014, Ủy Ban Nhân Dân thành phố Bến Tre đã tổ chức lễ công nhận cây Bạch Mai cổ thụ hơn 300 năm tuổi ở phía trước đình Phú Tự là “Cây Di sản Việt Nam”.
Tại buổi lễ ngày 15/9/2026, cây này tiếp tục xác lập kỷ lục Việt Nam “Thiên niên cổ mộc”, được xem là một trong những cây Mai cổ thụ quý hiếm của cả nước, đã gắn bó lâu đời với vùng đất và cộng đồng địa phương, gìn giữ những giá trị văn hóa và ký ức được lưu truyền qua nhiều thế hệ, được nhân dân tôn kính gọi là “Thần Mai”, luôn bảo hộ cho xóm làng tránh khỏi tai họa. Đại diện của Hội VACNE trong buổi lễ chia sẻ “Đây là một ‘địa chỉ xanh” có giá trị góp phần làm đẹp cảnh quan và tạo thêm điểm nhấn cho đình Phú Tự, khu phố Phú Tự, phường Phú Khương, tỉnh Vĩnh Long (tỉnh Bến Tre cũ).
Chính quyền địa phương kỳ vọng giá trị của quần thể cây cổ thụ (phía sau đình Phú Tự còn có cây Khế và cây Thị hơn 200 năm tuổi), cùng với giá trị lịch sử, văn hóa của đình Phú Tự, sẽ góp phần thu hút du khách, tạo tiền đề xây dựng tuyến tham quan, qua đó đóng góp vào phát triển du lịch và kinh tế địa phương.

Hình 1: Khai trương bia đá xác lập kỷ lục ’Thiên niên Cổ Mộc’ đối với cây Bạch mai cổ thụ (nguồn: Internet)
Theo các cụ cao niên, đến nay không ai biết cây Bạch mai được trồng lúc nào và xuất xứ từ đâu. Người dân chỉ biết cây Bạch mai này gắn liền với lịch sử hình thành, công cuộc khai phá vùng đất cù lao Phú Hưng trước đây.
Đây là một trong ba cây Bạch mai có tuổi thọ cao nhất Nam bộ, hai cây còn lại ở thành phố Hồ Chí Minh (tại miếu Cây Mai và chùa Giác Viên).
Bạch mai là cây gì?
Cây Bạch mai (còn gọi là Mai trắng, dân gian gọi là Mai mù u, còn một số sách thì viết là Nam mai), tên Thái Lan là Saraphi (สารภี), tên Lào là Salapee, tên khoa học là Ochrocarpos siamensis (Miq.) T. Anders. (đồng nghĩa: Mammea siamensis T. Anders.), thuộc họ Măng cụt (Calophyllaceae - trước đây xếp vào họ Bứa - Clusiaceae).
Đặc điểm: Cây cổ thụ cao lớn thường xanh, tỏa bóng rộng tại các ngôi đình di tích (đối với cây trồng chậu: thân gỗ nhỏ, chiều cao phổ biến từ 2–3m). Lá có màu xanh nhạt hoặc xanh đậm, đọt non thường xen lẫn màu trắng hoặc hồng. Hoa có 4 cánh mỏng màu trắng, nhị vàng, tỏa hương thơm dịu nhẹ. Quả hình bầu dục nhỏ. Cây ra hoa từ ngày rằm tháng giêng tới giữa tháng 2 âm lịch (khác với Mai vàng thường nở rộ vào dịp tết Nguyên đán). Mùa hoa Mai nở, người dân thường hái về pha trà hoa Bạch mai, hoặc ngâm rượu (cho màu nâu đỏ và hương vị đặc trưng).

Hình 2 và 3: Cây và hoa Bạch mai (nguồn: Internet)
Giá trị sử dụng:
- Tác dụng kháng khuẩn và chống oxy hóa: Người dân thường dùng nước sắc từ hoa để rửa vết thương hoặc uống chống nhiễm trùng. Khoa học đã chứng minh dịch chiết hoa chứa hàm lượng cao các chất chống oxy hóa mạnh (như quercetin, vitexin), có khả năng ức chế vi khuẩn đường ruột rất tốt.
- Theo Y học cổ truyền Thái Lan: Hoa khô được coi là một vị thuốc bổ tim quý. Nó được dùng để hạ sốt, điều hòa huyết áp, kích thích vị giác và làm dịu thần kinh.
- Điều trị ung thư: Hoa của loài này là thành phần chính trong bài thuốc cổ truyền mang tên “Poh-Pu”, được Quỹ từ thiện bảo trợ bệnh nhân ung thư Jitmeatta (JFCT) tại tỉnh Phetchaburi (Thái Lan) sử dụng hơn 30 năm qua để hỗ trợ nâng cao chất lượng sống và kìm hãm khối u cho người bệnh.
- Y học cổ truyền Uygur (Tân Cương) dùng chữa đau dạ dày, bệnh ngoài da, cảm, bổ, ho, trĩ, chảy máu, lỵ (vỏ). Lá chữa rắn độc cắn.: thay thế cho hoa của cây Mesua ferrea (Vấp/Vắp), vì 2loài có hoạt chất sinh học khá giống nhau.
- Biểu tượng tâm linh: Tại Thái Lan và Lào, cây Saraphi (Bạch mai) thường được trồng phổ biến trong khuôn viên các ngôi chùa cổ kính. Hoa của chúng có mùi thơm rất thanh khiết, thường được hái để dâng lên cúng Phật, hoặc dùng trong các nghi lễ năm mới (Songkran).
Chú ý: Cây Bạch mai (Mai mù u) hoàn toàn không có họ hàng gì với cây Hoàng mai (họ Ochnaceae) ở miền Nam và Mai mơ (họ Rosaceae) ở miền Bắc nước ta.
TSKH. Trần Công Khánh (st)